بازار خودروی ایران این روزها در رکودی بی سابقه فرو رفته است. در حالی که قیمت خودروهای داخلی، مونتاژی و وارداتی طی هفته های اخیر بین ۲ تا ۵ درصد افزایش یافته، حجم معاملات به شدت کاهش پیدا کرده و خرید و فروش تقریبا متوقف مانده است. کارشناسان اقتصادی، این وضعیت را نمونه ای آشکار از «رکود تورمی» می دانند؛ شرایطی که در آن هزینه تولید و قیمت ها به طور مداوم بالا می روند، اما به دلیل کاهش قدرت خرید مردم، تقاضا در بازار به حداقل می رسد.
افزایش قیمت بدون رشد تقاضا
در شرایط معمول، با کاهش تقاضا باید شاهد افت قیمت ها باشیم، اما بازار خودرو ایران از قانون عرضه و تقاضا تبعیت نمی کند. افزایش هزینه تولید به دلیل رشد نرخ ارز، گرانی مواد اولیه و مشکلات ساختاری صنعت خودرو، مانع از کاهش قیمت ها شده است. در نتیجه، خودروسازان برای جبران هزینه های خود ناچارند محصولاتشان را با قیمت های بالاتر عرضه کنند؛ در حالیکه خریداران واقعی توان مالی لازم را ندارند.
تغییر رفتار سرمایه گذاران
در سال های گذشته، خودرو به یکی از ابزارهای حفظ ارزش دارایی تبدیل شده بود. اما اکنون سرمایه گذاران خرد ترجیح می دهند سرمایه خود را به بازارهای طلا، سکه و ارز منتقل کنند؛ بازارهایی که نقدشوندگی بالاتر و بازدهی سریع تر دارند. این تغییر جهت نقدینگی، یکی از مهم ترین عوامل افزایش رکود در بازار خودرو محسوب می شود.
مرور تاریخی بازار خودرو از ۱۳۹۷ تا امروز
از سال ۱۳۹۷ و آغاز تحریم های ثانویه، افزایش نرخ ارز و تورم مزمن باعث شد خودرو به کالایی سرمایه ای تبدیل شود. در سال های ۹۸ و ۹۹، انتظارات تورمی باعث هجوم سرمایه گذاران به بازار خودرو شد و قیمت ها چند برابر افزایش یافت.
اما از سال ۱۴۰۰ به بعد، اقتصاد ایران وارد مرحله رکود تورمی عمیق شد. قدرت خرید مردم کاهش یافت و معاملات خودرو به حداقل رسید. در سال ۱۴۰۱ با جهش نرخ دلار به بالای ۵۰ هزار تومان، دوباره قیمت ها بالا رفت ولی حجم خرید و فروش تغییری نکرد. در سال های ۱۴۰۲ و ۱۴۰۳، با کاهش هیجان سفتهبازانه، بازار خودرو به حالتی از انتظار و رکود نسبی رسید.
دلایل قفل شدن بازار خودرو
به اعتقاد کارشناسان، چند عامل کلیدی در رکود فعلی بازار خودرو نقش دارند: افزایش هزینه تولید و نبود اصلاح ساختار صنعتی ،کاهش واقعی درآمد خانوارها و تمرکز بر خرید کالاهای ضروری ، ابهام در سیاست گذاری دولت درباره واردات خودروهای جدید و دست دوم ، نوسان نرخ ارز و نبود ثبات اقتصادی ، کاهش انتظارات تورمی و خروج تقاضای سرمایه ای از بازار.
مرتضی افقه، استاد دانشگاه، با اشاره به ریشه های ساختاری این رکود می گوید: «در اقتصاد ایران تولید پرهزینه است و معادل پولی برای آن در جامعه تزریق نمی شود. بنابراین، قیمت کالا بالا می رود اما خریدار ندارد. این همان معنای رکود تورمی است.»
سهراب دل انگیزان، دیگر تحلیلگر اقتصادی نیز معتقد است: «اکثر مردم خودروهای فعلی خود را حفظ کرده و سرمایه مازاد خود را به بازارهایی مانند طلا و دلار منتقل کرده اند، زیرا این بازارها سودآورتر و سریع تر هستند.»
آینده بازار خودرو؛ رکود ادامه دار با امید به اصلاح سیاست ها
با وجود افزایش قیمت کارخانه ای خودرو و رشد بهای ارز، نشانه ای از رونق معاملات دیده نمی شود. کارشناسان بر این باورند که تا زمانی که سیاست های اقتصادی و تولیدی شفاف نشود و قدرت خرید مردم بهبود نیابد، بازار خودرو در رکود باقی خواهد ماند.
در عین حال، خروج دلالان و سرمایه گذاران کوتاه مدت از این بازار می تواند در بلند مدت به نفع مصرف کنندگان واقعی تمام شود، زیرا حاشیه سود دلالی کاهش یافته و امکان انتخاب برای خریداران واقعی بیشتر خواهد شد.