همکاری و مشارکت خودروسازان ایرانی در ونزوئلا از ابتدا بیش از آنکه تصمیمی اقتصادی باشد، یک تصمیم سیاسی تلقی می شد. اکنون با سقوط دولت نیکولاس مادورو در پی حمله آمریکا به ونزوئلا، این پرسش جدی مطرح است که سرنوشت سرمایه گذاری ایران در صنعت خودروی ونزوئلا چه خواهد شد؟
اهداف صادراتی صنعت خودرو ایران؛ برنامه ای که محقق نشد
بر اساس چشم انداز ترسیم شده برای سال ۱۴۰۴، حاکمیت جمهوری اسلامی هدف گذاری کرده بود که سه میلیون دستگاه خودرو در کشور تولید شود و ۱.۵ میلیون دستگاه از آن به بازارهای صادراتی اختصاص یابد.
کشورهایی مانند روسیه، ترکیه، ترکمنستان، آذربایجان، ارمنستان، عراق، سوریه، لبنان، الجزایر، ونزوئلا و بلاروس در فهرست بازارهای هدف ایران خودرو و سایپا قرار داشتند.
با این حال، در عمل بسیاری از این بازارها به دلیل اختلافات سیاسی، تحریم ها و ناتوانی در رقابت با خودروسازان جهانی از دست رفتند. نه تنها اهداف صادراتی محقق نشد، بلکه خودروسازان داخلی در سال های اخیر با کاهش قابل توجه تولید نیز مواجه شدند.
سیاست زدگی در صادرات خودرو؛ آغاز زیان های بزرگ
در مسیر یافتن بازارهای صادراتی، سیاست نقش پررنگی در تصمیم گیری ها ایفا کرد؛ تصمیم هایی که امروز نتیجه ای جز زیان مالی برای صنعت خودروی ایران به همراه نداشته است. نمونه های بارز این رویکرد، سرمایه گذاری های ایران در سوریه و ونزوئلا هستند.
سیویکو؛ پایان تلخ سرمایه گذاری سایپا در سوریه
سیویکو نام شرکت خودروسازی سایپا در سوریه بود که در دهه ۸۰ شمسی با سرمایه گذاری حدود ۵۰ میلیون دلار تأسیس شد.
۸۰ درصد سهام این شرکت در اختیار سایپا قرار داشت و از همان ابتدا، بسیاری این سرمایه گذاری را در راستای حمایت سیاسی ایران از دولت بشار اسد می دانستند.
ظرفیت اسمی تولید سیویکو سالانه ۱۵ هزار دستگاه خودرو بود، اما این پروژه هیچ گاه به سوددهی نرسید. پیش از آغاز جنگ داخلی سوریه نیز فعالیت کارخانه عملاً متوقف شده بود.
پس از تحولات سیاسی سوریه و حملات ارتش اسرائیل به این کارخانه، وضعیت سیویکو کاملاً نامشخص باقی ماند و امروز این پروژه به نماد زیان دهی ناشی از تصمیمات سیاسی در صنعت خودرو تبدیل شده است.
ونیراتو؛ تجربه زیان ده ایران خودرو و سایپا در ونزوئلا
ونیراتو شرکت خودروسازی ونزوئلایی است که با مشارکت وزارت صمت ونزوئلا و دو خودروساز ایرانی، ایران خودرو و سایپا، در دهه ۸۰ شمسی تأسیس شد.
این شرکت که نسخه هایی از پراید و سمند را در ونزوئلا تولید می کرد، از همان ابتدا با برنامه ریزی ضعیف، تیراژ پایین و مشکلات مالی رو به رو بود.
با آغاز تحریم های آمریکا علیه ونزوئلا، شرایط ونیراتو بحرانی تر شد. به گفته برخی مدیران ارشد وقت ایران خودرو و سایپا، حتی در دوره ای که مشخص بود امکان ادامه فعالیت وجود ندارد، ارسال قطعات منفصله به ونیراتو به صورت دستوری ادامه پیدا کرد؛ آن هم در شرایطی که این شرکت بدهی های قبلی خود را تسویه نکرده بود.
سقوط ارزش پول ونزوئلا و نابودی سرمایه ایران
با تشدید تحریم ها، ارزش پول ملی ونزوئلا به شدت سقوط کرد و مطالبات ایران خودرو و سایپا که بر پایه واحد پول این کشور بود، عملاً بی ارزش شد.
به گفته یکی از مدیران آن دوره، میزان بدهی ونیراتو قابل توجه بود، اما کاهش شدید ارزش پول ونزوئلا باعث شد پیگیری حقوقی این مطالبات نیز فاقد توجیه اقتصادی باشد.
احیای دوباره ونیراتو در دولت رئیسی؛ تکرار یک تجربه شکست خورده؟
در دولت ابراهیم رئیسی، تلاش شد ونیراتو بار دیگر با مشارکت ایران احیا شود.
برنامه تولید خودروهایی مانند تارا، دنا پلاس، کوییک و ساینا برای بازار ونزوئلا تدوین شد و حتی در سال ۱۴۰۲ محموله هایی از این خودروها به این کشور ارسال شد.
در آن مقطع، تردد نیکولاس مادورو با خودروی تارا به تیتر رسانه ها تبدیل شد؛ موضوعی که نشان می داد این همکاری بیش از آنکه اقتصادی باشد، بار دیگر با اهداف سیاسی همراه شده است؛ آن هم در شرایطی که خودروسازان ایرانی خود با زیان انباشته سنگین دست و پنجه نرم می کردند.
آینده سرمایه گذاری ایران در ونزوئلا چه می شود؟
اکنون با سقوط دولت مادورو، این سؤال جدی مطرح است:
آیا سرمایه گذاری ایران در ونیراتو نیز به سرنوشتی مشابه سیویکو دچار خواهد شد؟
آیا دارایی های چند میلیون دلاری خودروسازان ایرانی در ونزوئلا باید به طور کامل فراموش شود؟
تجربه های گذشته نشان می دهد که ورود صنعت خودرو به پروژه های سیاسی خارجی، بدون توجیه اقتصادی شفاف، معمولاً با زیان های سنگین و غیرقابل جبران همراه بوده است. سرنوشت ونیراتو می تواند بار دیگر این واقعیت را برای سیاست گذاران صنعت خودرو ایران یادآوری کند.