رییس جمهوری ایران، مسعود پزشکیان، با انتقاد از شیوه فعلی تخصیص یارانه سوخت، اعلام کرد که یارانه بنزین نباید به صورت یکسان به کم مصرف ها و پرمصرف ها تعلق گیرد. وی با اشاره به هزینه سالانه ۴ میلیارد دلار برای یارانه بنزین، تأکید کرد که منابع یارانه ای باید به سمت اقشار محروم هدایت شود تا معیشت آنها بهبود یابد.
چالش های نظام یارانه بنزین در ایران
ایران یکی از بزرگ ترین پرداخت کنندگان یارانه سوخت در جهان است و مصرف روزانه بنزین در سال ۱۴۰۴ به بیش از ۱۲۰ میلیون لیتر رسیده که بخش عمده آن به دلیل قیمت پایین و یارانه های غیرهدفمند، به مصرف غیرضروری و قاچاق سوخت منجر می شود. سیاست های گذشته باعث شده اند دولت سالانه میلیاردها دلار صرف یارانه های انرژی کند، در حالی که بخش عمده این یارانه ها به دهک های بالای درآمدی و پرمصرف ها می رسد و اقشار کم درآمد کمتر بهره مند شوند.
ضرورت اصلاح نظام تخصیص یارانه ها
رییس جمهوری با انتقاد از تخصیص یارانه یکسان به همه اقشار گفت: «من نمی خواهم بنزین را برای محرومان گران کنم، اما فردی که چهار برابر مصرف می کند نباید یارانه برابر بگیرد.» او همچنین به استفاده چندگانه و غیرقانونی از کارت های بنزین اشاره کرد و خواستار محدود کردن این سوء استفاده ها شد. به گفته وی، واردات سالانه چهار میلیارد دلار بنزین برای تامین سوخت ارزان دهک های پردرآمد منطقی نیست و باید منابع به سمت حمایت از محرومان هدایت شود.
بن بست واقعی سازی قیمت سوخت
دولت در تلاش است قیمت سوخت را به سطح واقعی نزدیک کند اما با چالش های سیاسی و اقتصادی بزرگی روبرو است. افزایش قیمت بنزین در آبان ۱۳۹۸ منجر به اعتراضات گسترده شد و کارشناسان هشدار می دهند که هر افزایش قیمتی بدون وجود مکانیزم های حمایتی، تورم را تشدید و فشار اقتصادی را بر اقشار متوسط و کم درآمد افزایش می دهد. برآوردها نشان می دهد افزایش ۵۰ درصدی قیمت بنزین می تواند تورم را تا ۵ درصد افزایش دهد، که در شرایط تورم بالای ۴۰ درصد فعلی، اثرات بسیار سنگینی خواهد داشت.
محدودیت های مالی دولت و پیامدهای تداوم یارانه ها
کسری بودجه مزمن، کاهش درآمدهای نفتی به دلیل تحریم ها و افزایش هزینه های عمومی، توان دولت برای ادامه پرداخت یارانه های سوخت را کاهش داده است. یارانه های پنهان انرژی بیش از ۱۰۰ میلیارد دلار برآورد شده که سهم بزرگی از آن به بنزین اختصاص دارد. دولت در شرایطی قرار دارد که نه میتواند یارانه ها را حذف کند به دلیل خطر ناآرامی های اجتماعی، و نه قادر است آنها را با این حجم پرداخت کند.
راهکارهای پیشنهادی برای اصلاح نظام یارانه سوخت
کارشناسان اقتصادی بر این باورند که اصلاح نظام یارانه بنزین باید هدفمند و مبتنی بر عدالت باشد. پیشنهاد شده است که یارانه ها به جای تخصیص یکسان، بر اساس میزان مصرف، حجم موتور خودرو، تعداد سوخت گیری و دهک درآمدی تخصیص یابد. همچنین حذف سوء استفاده های چندگانه از سهمیه بنزین و افزایش شفافیت در توزیع یارانه ها می تواند به مدیریت بهتر مصرف و کاهش هزینه های دولت کمک کند. برخی کارشناسان معتقدند که قیمت بنزین باید تک نرخی شود اما همراه با سازوکار هوشمندانه ای برای حمایت از اقشار آسیب پذیر.
نتیجه گیری
بنابراین، ایران در شرایطی قرار دارد که اصلاح نظام یارانه سوخت یک ضرورت اجتناب ناپذیر است. با هدفمند کردن یارانه ها و هدایت منابع به سمت اقشار کم درآمد، علاوه بر کاهش فشار مالی بر دولت، می توان مصرف بنزین را بهینه کرد و از قاچاق سوخت جلوگیری نمود. این اصلاحات باید با تدابیر حمایتی و شفافیت کامل اجرا شود تا از بروز تنش های اجتماعی و اقتصادی جلوگیری گردد.